با ما به گندم بريان بياييد

سفر به گرمترين نقطه زمين

گزارش وعکس :عباس تقى زاده

گندم بريان تپه اى به مساحت ۴۸۰ كيلومتر مربع است كه از گدازه هاى سياهرنگ آتشفشانى پوشيده شده است. اين تپه به عنوان گرمترين نقطه كره زمين از سوى پروفسور پرويز كردوانى معرفى شده است كه دماى آن در سايه در تابستان به ۶۷ درجه سليسوس مى رسد و در حقيقت قطب گرمايى كره زمين بشمار مى رود.
«گندم بريان» يا «ريگ سوخته» در ۸۰ كيلومترى شمال شهر شهداد در كوير لوت واقع است و به دليل نداشتن جاده و راه مشخص دستيابى به آن به سختى و تنها با همراهى تعداد معدودى كه آشنا به مسيرها هستند امكان پذير است. اين تپه هم از لحاظ زمين شناسى و هم به عنوان يك جاذبه گردشگرى نياز به بازشناسى و معرفى بيشتر دارد و بايد زمينه دستيابى آسانتر علاقمندان به آن نيز فراهم شود. دماى هوا از آبان تا فروردين در اين نقطه كره زمين قابل تحمل و طبيعى است و تنها در همين فرصت است كه مى توان به سفر به گندم بريان فكر كرد.
* كويرشهداد
كوير شهداد بخشى از كوير لوت به شمار مى رود. سرزمينى با پديده ها و شگفتى هاى ناشناخته كه مى تواند پنجره اى نو به صنعت طبيعت گردى ايران بگشايد. كوير، تنها يك اقليم و جغرافيا نيست، خوب كه بنگريم تن پوش فرهنگ و تاريخ را هم بر تن لوت و عريانش مى بينيم.كوير با آسمان پرستاره، سكوت، شب هاى آرام، طلوع و غروب هاى زيبا، ســراب فريبنده، كلوت هاى افسانه اى شهر مانند كه به قصرهاى شكوهمند مى مانند در كنار محوطه هاى باستانى و طعم شيرين پرتقال و رطب هاى خرماى بزمانى شهداد براى همه افراد با سلايق و مليت هاى متفاوت جذاب است.در كنار جاذبه هاى ياد شده، رود دايمى شور با بــــــلورهاى زيباى نمك، تپه گندم بريان، گدار باروت، نمك هاى تخم مرغى شكل، منطقه بدون حيات و باكترى عمق كوير، بوته هاى گز(نبكا ) در حاشيه آن، زيبايى كوير را صد چندان كرده اند. جايى كه همچون سياره هاى ناشناخته نياز به كشف و شناسايى بيشتر دارد.
شب كوير هم كه خيال انگيز و توصيف نشدنى است چنـــــانكه در هيچ جاى ديگرى نمى توان شب هاى سرمه اى و پرستاره را اين چنين تجربه كرد. شــــب كه بر كوير چتر مى گسترد مى خواهى دستت را به هواى چيدن ستاره ها بالا ببرى.اينجا آسمان و زمين بهم نزديك ترينند. هر چه روزها آسمان و خورشيد پرفروغش به نامهربانى بر زمين سوخته و تفتيده كوير گرما و آتش مى پاشند شب ها اما به جبران آن، گويى با مهربانى تمام فاصله ها را از ميان برمى دارند و آسمان ستاره هاى زيبايش را به سخاوت تمام به زمين مى بخشد.
* آغاز راه
ديگر بار مسافر كوير شده ايم. ماشاالله پورحسينى رئيس هلال احمر شهداد خودروى سفر به گندم بريان را مهيا كرده است. ۳ نفر از بچه هاى هلال احمر و نماينده ميراث فرهنگى منطقه همراهيمان مى كنند. در ابتداى مسير و در ورودى شهداد، گروهى ديگر از امدادگران هلال احمر با شربت «كاشكيلو» كه از شكوفه هاى نخل هاى منطقه بدست مى آيد به استقبالمان مى آيند. نوروز امسال هم از همه گردشگرانى كه به شهداد آمدند با همين شربت پذيرايى شد. ساعت ۱۵‎/۴۵ از شهداد خارج مى شويم و از جاده شهداد به نهبندان از كنار روستاهاى تكاب شكالى مى گذريم.
درختان گز با جمع شدن شن هاى روان در اطرافشان مانند گلدان هاى بيابانى در كنار جاده تا «ده سيف» خودنمايى مى كنند. به اين تپه ها و گزها، نبكا گفته مى شود كه ارتفاع بعضى از آنها تا ۱۵ متر هم مى رسد. بلندترين نبكاى جهان با ۱۵ متر ارتفاع در روستاى
كريم آباد شهداد وجود دارد. هرچه جلوتر مى رويم زمين از پوشش گياهى خالى تــر مى شود و تنها ۵ كيلومتر پس از ده سيف در ۳۰ كيلومترى شهداد، پوشش گياهى كاملا ناپديد مى شود و كوير تا آنجا كه چشم كار مى كند آغوش به رويمان مى گشايد.
كلوت ها كه مانند يك شهر بزرگ به نظر مى رسند از دور ديده مى شوند اما چون مسير ما گندم بريان است در كيلومتر ۴۵ از جاده اصلى جدا مى شويم و از مسير قديمى كه كاروان هاى شتر تا دهه ۳۰ و برخى كاميون ها تا دهه ۷۰ از آن استفاده مى كردند راه را ادامه مى دهيم. راه مشخصى وجود ندارد، از گروه ۵ نفره آنها كه پيش از اين تا تپه گندم بريان رفته اند راه را از بيراهه ها مى يابند و راننده خودرو با سرعتى كه حداكثر به ۲۵ كيلومتر مى رسد با احتياط به سمت تپه مى راند. ساعت ۱۷ به نخستين كلوت ها مى رسيم. سراب در كوير موج مى زند و كلوت هاى كوچك و بزرگ قايق وار بر آن شناورند. خدا در كوير بدون سفال و متال، رنگ و سنگ، شهرى آفريده كه ساعت ها از ديدنش مبهوت مى شوى.
از ميان كلوت ها كه به خيابان هاى شهر كلوخى مى مانند مى گذريم در حالى كه لحظه اى چشم از اين عارضه هاى كلوخى كه در اثر فرسايش بادى و آبى به وجود آمده اند بر نمى داريم. طول منطقه اى كه كلوت ها در آن جاى دارد ۱۴۵ كيلومتر و عرض آن حدود ۸۵ كيلومتر است. شهرى بدون جمعيت و با ۱۱ هزار كيلومتر مربع وسعت كه از شهرهاى بزرگ جهان بزرگتر و زيباتر است. ۷۵ كيلومتر از شهداد و ۳۰ كيلومتر از جاده اصلى شهداد به نهبندان دور شده ايم كه به نمك هاى تخم مرغى شكل برخورد مى كنيم.
در اين محل به دليل نزديكى به رود شور، با تبخير آب، نمك برجاى مانده است و به مرور زمان، آب در ستون هاى ايجاد شده بالا آمده و با تبخير بر ارتفاع نمك افزوده شده است و در نهايت نمك به صورت تخم مرغ، گنبدهاى كوچكى ساخته است.
هزار متر آن طرفتر به رود شور با بستر سفيد رنگ و پوشيده از نمك مى رسيم. براى رسيدن به تپه بايد از رود بگذريم اما حالت باتلاقى در بستر رود كه منجر به نشستن خودرو در كف رود و گيرافتادن آن مى شود ما را از اين مسير منصرف مى كند.
گندم بريان با لبه اى سياه رنگ در سمت راست رود ديده مى شود. راه را در امتداد رود با خودرو ادامه مى دهيم تا به تپه نزديكتر شويم. پس از يك كيلومتر توقف مى كنيم و با برداشتن ۳ ظرف آب راه تپه را پياده در پيش مى گيريم. آب رود شور جريان دارد، از محلى كه نمك هاى كف رود محكم تر است از رود مى گذريم.
سطح زمين از سنگريزه هاى سياه پوشيده شده است. راه رفتن در شنزار نفس گير است.دو تا از ظرف هاى آب را در مسير مى گذاريم تا با سبكتر شدنمان راحت تر و سريعتر حركت كنيم. ساعت ۱۸‎/۴۰ را نشان مى دهد و ۳۰ دقيقه اى مى شودكه در راه هستيم. به پايين تپه مى رسيم. ارتفاع تپه حدود ۲۰۰ متر است. از پايين پلكانى به نظــــر مى رسد كه سنگ هاى سياه آتشفشانى زيبايى خاصى به آن داده اند. هر چه جلوتر مى رويم عظمت تپه مشهود تر مى شود. شيب مسير تندتر مى شود اما با شوق رسيدن به بالاى تپه و تماشاى آن قبل از تاريك شدن هوا ادامه مى دهيم و ساعت ۱۹ است كه همه بر سطح تپه گندم بريان گام مى گذاريم.
تپه گندم بريان با سنگ هاى آتشفشانى سياهرنگ كاملاً پوشيده شده است. سنگ ها هر يك به شكلى درآمده اند و فرسايش بادى در طول ساليان دراز صحنه هاى زيبايى را از همنشينى سنگ و شن خلق كرده است. بى اختيار در برابر اين شكوه و بزرگى پيشانى بر سنگ هاى سياه مى ساييم و خالق اين همه زيبايى را شكر مى گوييم. توصيف آن سخت و ناممكن است. خورشيد در حال غروب كردن است تا فرسنگ ها اثرى از انسان و موجود زنده نيست و ما در دل كوير تنها كسانى هستيم كه روى تپه گام برمى داريم.
دقايقى بعد كه راه برگشت را در پيش گرفته ايم وقتى به پايين تپه مى رسيم همه جا را شب فرا گرفته است. سكوت و تاريكى در هم تنيده است و ما لحظاتى را سرشار از آرامش تجربه كرده ايم. در مسير به سختى دو ظرف ديگر آب را پيدا مى كنيم و سيــر مى نوشيم هوا چندان گرم نيست از رود شور در تاريكى و با كمك نور ضعيف تلفن هاى همراه مى گذريم. ۱۹‎/۴۰ سوار خودرو مى شويم و راه برگشت را در يك شب كويرى پرستاره به سوى شهداد در پيش مى گيريم.
حدود ۳۶ كيلومتر را در تاريكى مى پيماييم، با رديابى اثر لاستيك هاى خودرو كه از عصر تازه مانده اند ساعت ۲۲ به جاده اصلى مى رسيم. سفرى همراه با كنجكاوى، دلهره و زيبايى را تجربه كرده ايم. عليرضا پورحسينى مى گويد: گندم بريان و كوير وهم انگيز بود. حجت ابراهيمى نماينده ميراث فرهنگى منطقه مى گويد: ما به گرمترين نقطه كره زمين رفتيم و اين يك سفر به ياد ماندنى برايم است. نعمت قاصدی از همراهان مى گويد: در كوير با تمام وجودم خدا را حس كردم و علی علینقی  مى گويد: تصور نمى كردم گندم بريان به اين عظمت باشد.
* چرا گندم بريان
اهالى شهداد به تپه گندم بريان، ريگ سوخته هم مى گويند. يكى از كسانى كه سال ها در كوير با كاميون رفت و آمد كرده و به تجارت بين دو منطقه شهداد و جنوب خراسان (بيرجند) پرداخته است. در اين باره مى گويد: چون سطح تپه از گدازه هاى سياه رنگ كاملا پوشيده شده مردم در گذشته ريگ سوخته مى گفتند كه هنوز هم رايج است.
رضا عبدالهى با اشاره به سفر كاروان هاى شتر تا دهه ۱۳۳۰ از مسير كوير لوت به شهداد و خراسان مى افزايد: گفته مى شود كاروانى مجبور به خالى كردن بار گندم خود در اين محل شده است. پس از چند روز كه از شهداد شترهاى تازه نفس براى حمل گندم و ادامه مسير مى آورند مشاهده كردند گندم هايشان حالت برشته، بو داده شده يا بريان پيدا كرده است و آن زمان به اين تپه گندم بريان هم مى گويند.
* نظر زمين شناسان
يكى از كارشناسان ارشد زمين شناسى سنگ هاى تپه گندم بريان را گدازه هاى آتشفشانى دانست كه در اثر فعاليت آتشفشان در سطح وسيعى پخش شده اند. محمد حسين بهجتى تعيين عمر دقيق سنگ ها و تپه را منوط به بررسى بيشتر مى داند و مى گويد: اين سنگ ها قليايى (بازى) و از نوع آذرين بيرونى هستند. او اضافه مى كند: پس از خروج ماگما از دهانه آتشفشان با حركت دوكى شكل گدازه ها در آسمان، گازها از داخل آنها خارج شده اند كه منجر به ايجاد حفراتى در آنها شده است. به اعتقاد وى دهانه آتشفشان در اثر فرسايش از بين رفته است. بيابان شناس معروف و استاد دانشگاه تهران معتقد است گندم بريان شهداد گرمترين نقطه كره زمين است كه دماى هوا در سايه آن به ۶۷ درجه سلسيوس مى رسد.
پروفسور پرويز كردوانى كه سال ها در كوير لوت تحقيق كرده گفت: رنگ سياه سنگ ها باعث جذب انرژى خورشيد در تابستان به ميزان زيادى توسط آنها و بالا رفتن دما مى شود. وى مساحت گندم بريان را ۴۸۰ كيلومتر مربع اعلام مى كند.
* كوير لوت ديگر دورافتاده نيست
با بهره بردارى از جاده شهداد - نهبندان كه با ۲۹۳ كيلومتر طول از ميان كلوت هاى شهداد در كوير مى گذرد همه دوستداران طبيعت و گردشگران مى توانند از جاذبه هاى كوير ديدن كنند، چنانكه به گفته بخشدار شهداد در تعطيلات نوروزى امسال هم بيش از ۳۰ هزار نفر به شهداد و كوير سفر كردند و ۱۶۷۳ نفر در كمپ گردشگرى كوير اقامت كامل شبانه داشته اند. محمد مؤمنى مى گويد: كمپ گردشگرى كوير با ۳۴ آلاچيق، آب بهداشتى، برق، راه آسفالته و برج هاى نور در ۲۸ كيلومترى شمال شرقى شهداد در مسير كلوت ها قرار دارد و گردشگران مى توانند در آن استراحت و اقامت كنند.
وى درباره امكان سفر علاقه مندان به گندم بريان گفت: ساخت جاده فرعى به گندم بريان در حال مطالعه و بررسى است و به احتمال فراوان از كيلومتر ۷۵ جاده شهداد به نهبندان يك راه شوسه به طول ۱۰ تا ۱۵ كيلومتر براى دسترسى گردشگران به تپه تا مهرماه امسال ساخته مى شود. يك توريست فنلاندى كه براى دومين بار در ۵ سال گذشته به شهداد سفر كرده كلوت را زيبا توصيف مى كند. «كيموكى روس» خود را عكاس روزنامه «كارجانالو» و ۵۰ ساله معرفى مى كند. او با دوچرخه از كرمان تا شهداد را پيموده و خواستار معرفى جاذبه هاى كوير در سطح بين المللى است.
رئيس مؤسسه طبيعت گردى نيز بر ايجاد زيرساخت هاى گردشگرى در نزديكى كلوت ها تأكيد دارد. محمد على اينانلو به سازمان ميراث فرهنگى و گردشگرى پيشنهاد مى كند دو كمپ گردشگرى ديگر در منطقه شهداد بسازد.
عبدالحسين زرگانى از هموطنان اهوازى هم استقبال و راهنمايى گردشگران را خوب دانسته و مى گويد: حضور گشت هاى امدادى هلال احمر تا عمق ۱۵۰ كيلومترى كوير لوت آرامش خاطر را براى گردشگران به ارمغان آورد. اما شهردار شهداد مى گويد: احداث و تكميل پروژه هاى گردشگرى و رفاهى به اعتبار ويژه نياز دارد. اسدالله رجبى با بيان اينكه شهداد به يك نقطه گردشگرپذير تبديل شده است از مسئولان استانى مى خواهد اعتبارات شهردارى شهداد را افزايش دهند.
بخش شهداد با ۲۴ هزار كيلومتر مربع وسعت ۳۰ هزار نفر جمعيت و ۲ نقطه شهرى در ۹۵ كيلومترى شمال شرق كرمان در همسايگى كوير لوت واقع است.